|
Pierwsza parafia rzymskokatolicka, na tym terenie, została uposażona w 1397 r. w Małoniżu przez Andrzeja Murawę, właściciela Małoniża i Jaśkę, dziedzica Domaniża przeniesiona do Łaszczowa najprawdopodobniej wraz z lokacją miasta (r. 1549). Początki osady Łaszczów, założonej na gruntach wsi Domaniż, łączą się z przybyciem w poł. w. XV rodu Łaszczów z Mazowsza. Prawa miejskie zostały nadane, w r. 1549, przez Zygmunta Augusta, na prośbę Aleksandra Łaszcza z Tuczap, kasztelana czerskiego, podkomorzego bełskiego, który otacza miasto wałami z dwiema murowanymi bramami i wznosi murowany zamek. Miasto początkowo nazywane Prawda, od herbu Prawdzic Łaszczów, niebawem przybiera obecną nazwę. Do miasta przeniesiono parafię z Małoniża. W końcu w. XVI miasto przeszło prawdopodobnie na własność Gorajskich, gorliwych zwolenników reformacji. Dzięki nim na przełomie w. XVI i XVII miejscowość stała się silnym ośrodkiem ruchu reformacyjnego. Obok zboru kalwińskiego istniała również drukarnia należąca do tego wyznania (1561-1630). Około poł. w. XVIII, po śmierci, w r. 1748, ostatniego dziedzica Józefa Łaszcza, bpa sufragana chełmskiego, potem bpa koadiutora kijowskiego, miasto przechodzi na własność jego siostrzenicy, Anny z Potockich, od r. 1742 żony Franciszka Salezego Potockiego, krajczego koronnego, później wojewody kijowskiego, po którego śmierci należy prawdopodobnie do jego syna, Stanisława Szczęsnego, targowiczanina. Następnie nabyte przez Gębarzewskich, w r. 1842 należy do wdowy po Franciszku Łukowskim, majorze wojsk polskich (zm. 1828). Miasto niszczone kilkakrotnie działaniami wojennymi w poł. w. XVII, 1702, 1915, 1939, 1944. Prawa miejskie utraciło w latach: 1869-70. Parafia łacińska była dobrze uposażona (w ziemię i 2 stawy). Ostatni potomek rodu Łaszczów, bp Józef Łaszcz, około r. 1736 sprowadził tutaj jezuitów. Rozpoczęli oni budowę kolegium i kościoła. W kaplicy klasztornej umieszczono obraz MB z Narola, słynący łaskami, podarowany im przez bp. Łaszcza. Na skutek tego do kaplicy organizowano liczne pielgrzymki. Prawdopodobnie pod koniec w. XVIII obraz MB został przeniesiony do kościoła parafialnego i umieszczony w bocznym ołtarzu. W tym czasie duża część mieszkańców parafii to katolicy obrządku wschodniego. Posiadali oni na tym terenie 7 kościołów (Łaszczów, Czartowiec, Muratyn, Ratyczów, Steniatyn, Zimno i Żerniki). Po kasacie unii w r. 1875 kościoły greckokatolickie zamieniono na cerkwie prawosławne. Jeszcze do II wojny światowej część ludności stanowili prawosławni. Z dawnych kościołów unickich zachował się tylko jeden, który służy katolikom jako świątynia parafii w Czartowcu. Natomiast dawną rezydencję jezuicką zamieniono z czasem na pałac hr. Szeptyckich, po którym obecnie pozostały tylko ruiny. Nie można zapominać o zasługach Kościoła w Łaszczowie dla szkolnictwa (kolegium prowadzone przez jezuitów w latach 1736-1774). Łaszczowski ośrodek religijny był bardzo aktywny szczególnie w okresie międzywojennym. Stało się to dzięki działalności hr. Stanisława Starowieyskiego, który tutaj mieszkał i był prezesem Akcji Katolickiej w diecezji lubelskiej. W czasie działań wojennych 1939-1945 parafianie ponieśli dotkliwe straty, m.in. aresztowano Starowieyskiego, który zginął w Dachau 13 IV 1941 r. Do obozu koncentracyjnego dostał się również ks. Dominik Maj. Na Boże Narodzenie r. 1942 Niemcy zabrali z nabożeństwa w kościele 76 zakładników i rozstrzelali ich w pobliskim lesie. 21 VI 1944 r. bandy UPA spaliły osadę. Parafia Łaszczów do początku w. XIX należała do diecezji chełmskiej i wchodziła w skład dekanatu grabowieckiego. W w. XIX, w nowej już diecezji, zmieniała swoją przynależność dekanalną (Tomaszów, Tyszowce). Po I wojnie światowej z podziału omawianego terenu powstała parafia Czartowiec. W r. 1995, dekretem bpa zamojsko-lubaczowskiego Jana Śrutwy, z parafii zostały odłączone wioski: Pukarzów i Wólka Pukarzowska, które utworzyły Samodzielny Ośrodek Duszpasterski w Pukarzowie, który w r. 1995 wszedł w skład parafii Grodysławice. Pierwszą świątynią parafialną był kościół wybudowany w Małoniżu, kolejny postawiono już w Łaszczowie po przeniesieniu tutaj parafii Była to świątynia drewniana, wyposażona początkowo w 3, a później w 5 ołtarzy, wzmiankowana w r.1603, i z okazji wizytacji w 1726 i 1742 r. Kościół obecnie istniejący, pw. Św. App. Piotra i Pawła, został wybudowany w latach 1749-1751 z fundacji Franciszka Salezego Potockiego, krajczego koronnego oraz jego żony Anny; do 1773 r. administrowany przez jezuitów. W latach 1890-1902 przeprowadzono gruntowny jego remont: przybudowano fasadę i dobudowano kruchtę. W r. 1912 położono posadzkę (fundacji hr. Szeptyckiego). Uszkodzony w 1915 r. w czasie działań wojennych. Budynek był częściowo zniszczony w r. 1944, w r. 1945 remontowany. Pierwotnie barokowy. Prezbiterium zwrócone na południe Murowany z cegły, otynkowany. Nawa prostokątna, przedłużona (1890), przy niej przedsionek (1902); prezbiterium węższe i niższe, zamknięte trójbocznie, z pierwotną zakrystią od wschodu i nową od zachodu dobudowaną wraz z przedsionkiem (1902). Pod prezbiterium krypta. Wewnątrz południowe narożniki nawy ścięte; ściany rozczłonkowane pilastrami: w prezbiterium przełamującymi się na narożnikach, w nawie zdwojonymi, podtrzymującymi belkowanie. Sklepienia kolebowe z lunetami, w zakrystiach i przedsionku sufity. Zewnątrz południowe narożniki nawy zaokrąglone, ściany dzielone pilastrami podtrzymującymi wydatny gzyms wieńczący. Fasada oraz okna zmienione w r. 1890. Dachy dwuspadowe, nad prezbiterium niższy, wielospadowy, kryte blachą; nad nawą wieżyczka na sygnaturkę przekształcona w r.1952. Ołtarz główny, dwa boczne, ambona i chrzcielnica z 1902 r., w ołtarzach obrazy: Ukrzyżowanie z Matką Boską i św. Janem Ewangelistą z 2. poł. w. XVIII {w głównym) i św. Mikołaj o charakterze późnobarokowym, mocno przemalowany (w bocznym). Obrazy: 1. NMP Niepokalanie Poczęta, późnobarokowy w. XVIII; 2. Chrystus na krzyżu zapewne z w. XVIII; 3. św. Wojciech bp z 1. poł. w. XIX, w ramie klasycyzującej. Cmentarz kościelny otoczony murem, prawdopodobnie z 1867 r., ceglanym, otynkowanym, częściowo od wewnątrz cmentarza ożywionym wnękami o łuku odcinkowym; dzwonnica prawdopodobnie z tegoż czasu, wzniesiona z cegły, otynkowana; parawanowa, trójarkadowa z trójkątnym szczytem. W r. 1965 nastąpiła konserwacja wnętrza (prof. Tadeusz Turkowski z Sanoka i mgr Ewa Nowotarska z Łańcuta). W r. 1974 kościół byt remontowany z zewnątrz. Polichromia pochodzi z r. 1965 (Turkowski, Nowotarska). Przy kościele znajduje się murowana dzwonnica (trójarkadowa), 3 dzwony zakupiono w r. 1950 (święcił je bp Zdzisław Goliński 15 X 1950 r.). Cmentarz przykościelny jest otoczony murem z w. XIX. B. Inne obiekty sakralne istniejące na terenie parafii 1. Kościół filialny w Żernikach. W 1981 r., przeniesiona z Turkowic dawna cerkiew filialna greckokatolicka pw. Opieki NMP. Wzniesiona tam w r. 1893 na miejscu poprzedniej z w. XVII; zamieniona ok. r. 1875 na cerkiew prawosławną; remontowana w w. XIX i XX. Kościół orientowany. Drewniany, konstrukcji zrębowej, na ceglanym podmurowaniu, oszalowany. Nawa kwadratowa z węższym, długim prezbiterium, w którego trójbocznym zamknięciu zakrystia. Przy nawie dobudowane w okresie późniejszym: od południa kaplica zamknięta trójbocznie, od zachodu kwadratowy babiniec. Wewnątrz w nawie pozorne sklepienie kolebkowe z zaskrzynieniami, w pozostałych pomieszczeniach stropy. Łuk tęczowy zamknięty półkoliście, profilowany. Zewnątrz babiniec otoczony zadaszeniem. W otworach okiennych stare kraty z zadziorami. Dachy nad nawą i prezbiterium dwuspadowe, nad babińcem namiotowy czterospadowy, nad kaplicą namiotowy wielopołaciowy; nad nawą wieżyczka na sygnaturkę, być może koniec w. XIX; kryte blachą. Krucyfiks procesyjny barokowo-ludowy w. XIX. Należy zaznaczyć, że w Żernikach od r. 1694 był unicki kościół parafialny W r. 1793 nowy kościół wznieśli Batajkowie. W r. 1875 został on zamieniony na cerkiew prawosławną, obecnie nie istnieje. 2. Pozostałości kościoła i klasztoru jezuitów w Łaszczowie. Jezuici zostali sprowadzeni do Łaszczowa w 1731 r. przez bpa Józefa Łaszcza, sufragana chełmskiego. Prace budowlane nad klasztorem rozpoczęto w 1736 r. i (początkowo budynki drewniane) trwają jeszcze w 1746 r. (daty na cegłach) i 1750 r. (wzmianka archiwalna), wg projektu przygotowanego 1742-3 przez jezuitę archidiec. Pawła Giżyckiego, który następnie kierował korespondencyjnie budową kościoła. W latach 1753-8 budową klasztoru kierował ówczesny I superior archidiec. Faustyn Ignacy Grodzicki. W 1755 r. pożar niszczy drewnianą rezydencję; w 1756 r. jezuici przenoszą się do częściowo ukończonych budynków murowanych. Po kasacie zakonu 1773 r. zespół nieukończony stopniowo niszczeje. Z czasem nabyty przez majora Franciszka Łukowskiego (zm. 1828), który zamienia budynek klasztoru na pałac, a kościół w znacznej części rozbiera. Na przełomie w. XIX i XX własność Szeptyckich. Budynki murowane z cegły, otynkowane. a) Dawny kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP oraz śś. Józefa i Ignacego Loyoli. Niegdyś na rzucie krzyża, z dwiema wieżami w fasadzie i trzecią większą (zapewne kopułą) pośrodku kościoła. Nigdy nieukończony. Jego reliktem budynek mieszkalny, niewielki, czworoboczny, podzielony na dwie kondygnacje, z wieloma pomieszczeniami. Zewnątrz podział ramowy z gzymsem kordonowym i wieńczącym. Dach czterospadowy, z lukarną, pobity gontem. b) Dawny klasztor. Zamieniony przed r. 1828 na pałac, w latach 1902-3 przebudowany przez Aleksandra Szeptyckiego na okazałą rezydencję zapewne wg projektu archidiec. Teodora Talowskiego. Spalony w czasie działań wojennych w 1915 r., odbudowany i ponownie zniszczony w czasie drugiej wojny światowej. Obecnie nie użytkowany, w ruinie (od wsch. częściowo zawalony). Frontem zwrócony na północ. Dwukondygnacjowy, podpiwniczony, z lochami prowadzącymi wg tradycji do rynku. Na rzucie prostokąta z ryzalitami zapewne pocz. w. XX: od frontu dwa niesymetryczne po bokach, przy wsch. okrągła basztka z tegoż czasu; od tyłu większy ryzalit środkowy. Pierwotny układ wnętrza niegdyś półtoratraktowy, z korytarzem od północy, obecnie trakt mieszkalny częściowo przekształcony. Sklepienia kolebkowe z lunetami, częściowo zawalone; w korytarzach sklepienia kolebkowo-krzyżowe na gurtach, prawie zupełnie zawalone na parterze. Na części ścian zachowany dawny ozdobny podział ramowy, zapewne z w. XVIII; ponad oknami parteru płyciny o nieregularnym kształcie. Dach niegdyś czterospadowy z latarniami, od wschodu częściowo rozebrany; nad ryzalitami dachy trójpołaciowe, nad wieżyczką hełm stożkowy; kryte eternitem, 3. Kapliczka przydrożna. Nowa, drewniana, w niej rzeźba św. Jana Nepomucena 1. poł. w. XIX, o charakterze ludowym. 4. Figury przydrożne. Trzy z nich usytuowane niegdyś przy wyjazdach z miasta, obecnie wśród zabudowy. Wzniesione w. XVIII. Murowane z cegły, otynkowane. W kształcie kolumn na wysokich czworobocznych postumentach z płytkimi prostokątnymi wnękami. Zwieńczone kamiennymi rzeźbami: NMP Niepokalanie Poczętej, św. Tekli i św. Antoniego Padewskiego (z głową utrąconą w r. 1944 przez Niemców, dorobiona w 1975r. ). Czwarta usytuowana przy drodze do wsi Domaniż. W kształcie czworobocznego słupa. Dwukondygnacjowa, na czworobocznym postumencie, dolna kondygnacja ożywiona prostokątnymi płycinami, w górnej, oddzielonej gzymsem, wnęka zamknięta półkoliście, z kamienną rzeźbą Chrystusa Frasobliwego. Daszek czterospadowy, kryty blachą, z murowanym postumentem zwieńczonym żelaznym krzyżem. 5. Na cmentarzu grzebalnym, założonym na terenie wsi Czerkasy, nagrobki kamienne w kształcie czworobocznych postumentów: 1. Łucji z Rutkowskich Czarnkowskiej (zm. 1843), zwieńczony niegdyś wazą oplecioną wieńcem, obecnie utrąconą; 2. Katarzyny z Gembarzewskich Skarbek-Rudzkiej (zm. 1852); 3. ks. Antoniego z nieczytelnym nazwiskiem (zm. 1853), zwieńczony żelaznym krzyżem, z płaskorzeźbą kielicha na postumencie; 4. analogiczny do poprzedniego, z wsuniętą tablicą inskrypcyjną. 6. W Telatynie drewniana kapliczka św. Jana Nepomucena. C. Cmentarze: 1. Cmentarz rzymskokatolicki, dawniej greckokatolicki i prawosławny, w kształcie czworoboku o pow. 2,16 ha, założony w I poł. w XIX. Do cmentarza rzymskokatolickiego przylegała kwatera greckokatolicka, z której po r. 1875 korzystali prawosławni. 2. Cmentarz prawosławny, dawniej greckokatolicki w Ratyczowie, nieczynny, założony na pocz. w. XIX dla grekokatolików, w kształcie pięcioboku o pow. 0,2 ha, ogrodzony metalową siatką i drutem kolczastym (od frontu pozostałości starego ogrodzenia) 3. Cmentarz prawosławny, dawniej greckokatolicki w Steniatynie, przy drodze z Kmiczyna, nieczynny, data założenia nieznana, w kształcie kwadratu o pow. 0,2 ha. 4. Cmentarz prawosławny w Steniatynie w przysiółku Śluza, założony w I poł. XIX w., nieczynny 5. Cmentarz prawosławny, dawniej unicki, w Zimnie, założony ok. poł w. XVIII, w kształcie prostokąta o pow. 0,3 ha, ogrodzony metalową siatką, nieczynny Odpust: Św. App. Piotra i Pawła (29 VI) Msze św. w niedziele i święta, godz.: 7.00, 8,30, 10.00, 12.00 (filia), 16.00 (17.00) Księgi metrykalne: chrztów od r. 1776
Kronika parafialna od r 1945 Lista proboszczów: ks. Stanisław (1595 - 1596), ks. Mikołaj (Jan?) Piotrowski (1596 - 1619), ks. Adam Pereida (1619 - 1625), ks. Jan Kożuchowski (1625 - 1633), ks. Michał Pyszkowski (1633 - 1635), ks. Ludwik Piwko (administrator: 1635 - 1638), ks. Tomasz Podhorodyński (1638 - 1641), ks. Albert Mojkowski (1641 - 1647), ks. Marcin Razanowski (1647 - 1659), ks. Jan Zefiryn Butowski (1659? - 1671), ks. Albert Wielącki (administrator: 1688 - 1690), ks. Kazimierz Łukomski (1694 - 1698), ks. Grzegorz Augustyn Macedoński (1709 - 1727), ks. Jan Stanisław Wieluński (1727 - 1731), ks. Stanisław Janusz Zawadzki (1731 - 1736), ks. Antoni Wysokiński (1736 - 1742), ks. Piotr Szymański (1742 - 1762), ks. Andrzej Wolski (1763 - 1776), ks. Jakub Wroński (1776 - ?), ks. Aleksander Okrutzki (1803 - 1810), ks. Jan Kanty Strudyński (1811 - 1813), ks. Wincenty Szachim (administrator: 1813 - 1817), ks. Antoni Kostkiewicz (1817 - 1860), ks. Mikołaj Garlicki (1861 - 1862), ks. Mikołaj Kulaszyński (1863 - 1866), ks. Marcin Padziński (1866 - 1867), ks. Józef Ignatowski (1867 - 1870), ks. Karol Ferencowicz (1870), ks. Michał Borkowski (1879 - 1891), ks. Wiktor Czarkowski (1892 - 1902), ks. Seweryn Grątkowski (1902 - 1904), ks. Kazimierz Levittoux (1904 - 1907), ks. Marian Sobieszczański (1907 - 1909), ks. Kazimierz Łuczyński (1909 - 1910), ks. Stanisław Skulimowski (1910 - 1912), ks. Józef Mastalerz (1912 - 1918), ks. Kazimierz Remiszewski (1919 - 1937), ks. Dominik Maj (1937 - 1940), ks. Edward Dąbkowski (1940 - 1943), ks. Władysław Jędruszczak (1944), ks. Kazimierz Tesarewicz (administrator: 1944), ks. Franciszek Przysucha (1945 - 1965), ks. Zygmunt Brzozowski (1965 - 1972), ks. Florian Fornal (1972 - 1982), ks. Andrzej Gromada (1982 - 1985), ks. Eugeniusz Pikuła (1986 - 1989), ks. Stanisław Mizak (1989 - 1994) Powołania z terenu parafii: ks. Marek Hawrylak (archidiec. lubelska), ks. Zbigniew Kulik (archidiec. lubelska), ks. Grzegorz Kuzdra, ks. Krzysztof Parnicki, ks. Józef Tucki, dn Zbigniew Cybulski, 4 siostry zakonne Księża pochowani na miejscowym cmentarzu: ks. Antoni Kostkiewicz Stowarzyszenia, organizacje i ruchy religijne: KSM, Ruch Światło-Życie, Legion Maryi, Koła Żywego Różańca, Różaniec Podwórkowy, ministranci, lektorzy, chór, parafialny zespól charytatywny Liczba katolików: 4312 Szkoły istniejące na terenie
parafii: Liceum Ogólnokształcące w Łaszczowie, Gimnazjum Publiczne
w Łaszczowie, Szkoła Podstawowa w Łaszczowie, Szkoła Podstawowa w Zimnem,
Szkoła Podstawowa w Steniatynie
|