Diecezja Zamojsko-Lubaczowska

Diecezja Zamojsko-Lubaczowska


Strona główna



Jan Paweł II o Synodzie
Wprowadzenie
Dekret Synodalny
Statuty Synodalne
- Lud Boży
- Życie liturgiczne
- Działalność pastoralna
- Nauczanie wiary i moralności
- Życie społeczne
- Dobra doczesne Kościoła


 

 Działalność Pastoralna

Powiązanie życia z wiarą

57. Św. Jakub Apostoł napomina: "Wiara, jeśli nie byłaby połączona z uczynkami, martwa jest sama w sobie" (Jk 2, 17); "Człowiek dostępuje usprawiedliwienia na podstawie uczynków, a nie samej tylko wiary" (Jk 2, 24). Wierni świeccy są wezwani i uzdolnieni przez Zbawiciela do zgodnego z wiarą życia w rodzinie, w grupie zawodowej, społecznej, politycznej, kulturowej - w każdej dziedzinie ludzkiej aktywności. Im bardziej praktyki religijne będą powiązane z życiem codziennym, tym bardziej będzie ono ewangeliczne i owocne. 

Duszpasterstwo małżeństw i rodzin

58. Małżeństwo i rodzina jako podstawowe wspólnoty stoją w centrum oddziaływania duszpasterskiego Kościoła. Duszpasterstwo to ma na celu ukazanie wzniosłego powołania, które Bóg stawia przed małżeństwem i rodziną oraz dopomaganie im w realizacji ich powołania (KKK 2201 nn.).
Pracą duszpasterstwa rodzin w Diecezji kieruje Referat ds. Duszpasterstwa Rodzin. Do jego zadań należy: planowanie i koordynacja pracy duszpasterstwa rodzin w dekanatach i parafiach, organizowanie systematycznego szkolenia przygotowującego osoby świeckie do pracy w duszpasterstwie rodzin (Diecezjalne Studium Życia Rodzinnego), troska o formację doradców życia rodzinnego (organizowanie dni skupienia, rekolekcji, spotkań), przygotowywanie materiałów i pomocy dla duszpasterzy i osób świeckich, troska o stan i funkcjonowanie poradni rodzinnych, wizytowanie ich pracy oraz prowadzenie dokumentacji.
Ważnym zadaniem duszpasterstwa rodzin jest ukazywanie potrzeby przygotowania osób zamierzających zawrzeć związek małżeński. Pełne przygotowanie do małżeństwa obejmuje przygotowanie dalsze, bliższe i bezpośrednie. Przygotowanie dalsze polega na wychowaniu do miłości i czystości, które decyduje o szczęściu w małżeństwie. Główne zadanie do spełnienia w tym względzie ma wychowanie w rodzinie i katecheza. Przygotowanie bliższe, które powinno objąć młodzież po 17. roku życia, dokonuje się przez katechizację przedmałżeńską. Ma ona spełniać trzy zasadnicze cele: pogłębić znajomość katolickiej nauki o małżeństwie i rodzinie, przysposobić do życia społecznego w rodzinie i wprowadzić w głębsze życie eklezjalne. Przygotowanie bezpośrednie powinno rozpocząć się na trzy miesiące przed zawarciem małżeństwa. Obejmuje ono: spisanie protokołu przedślubnego, sprawdzenie stanu wiedzy religijnej narzeczonych, uczestniczenie narzeczonych w dniu skupienia (w większych ośrodkach duszpasterskich np. Zamość, Biłgoraj, Hrubieszów, Tomaszów Lubelski, Lubaczów, Tarnogród), dwie spowiedzi przedślubne, omówienie przez duszpasterza przebiegu uroczystości zaślubin oraz ich głębokiej symboliki i wymowy teologicznej. Synod zaleca, aby duszpasterze organizowali roczną katechizację przedmałżeńską dla młodzieży (w parafiach liczących do 3 tys. wiernych, co dwa lata, a w parafiach większych, co roku). Dla ułatwienia przygotowania się do małżeństwa młodzieży, która z różnych względów nie uczestniczyła w rocznej katechizacji przedmałżeńskiej, w każdym dekanacie winna odbywać się w wyznaczonych ośrodkach permanentna katechizacja przedmałżeńska w formie skróconej (tzw. kurs przedmałżeński). Katechizacja przedmałżeńska w formie skróconej składa się z dziesięciu konferencji, z których sześć prowadzi duszpasterz, a cztery doradca w katolickiej poradni rodzinnej. W poradni narzeczeni powinni odbyć również dwa spotkania indywidualne, podczas których doradca pouczy ich o stosowaniu naturalnych metod planowania rodziny.

59. Trzeba dołożyć wszelkich starań, by katechezy przedmałżeńskie prowadzone przez kapłana wyczerpywały zawsze tematykę konferencji i przebiegały na odpowiednim poziomie. Katechezy powinny być połączone z modlitwą, a prowadzący winien umożliwić uczestnikom stawianie pytań i dyskusję nad tematem. W konkretnych warunkach danej parafii należy rozważyć, czy korzystniejsze będzie przeprowadzenie katechez w parafii zapowiadając cykle katechez dla narzeczonych np. dwa razy w roku czy też odesłanie narzeczonych do większego ośrodka duszpasterskiego (np. do parafii dziekańskiej, czy innej, w której funkcjonuje poradnia rodzinna i cykle katechez przedmałżeńskich prowadzonych przez kapłana odbywają się często). W takim wypadku należy sprawę uzgodnić z proboszczem danej parafii.

60. Pragnący zawrzeć sakramentalny związek małżeński winni zgłosić się do kancelarii parafialnej na trzy miesiące przed ślubem. Okres narzeczeństwa winien być czasem godnego i odpowiedzialnego przygotowania do zawarcia małżeństwa.

61. W diecezjalnej strukturze duszpasterstwa rodzin ważną rolę pełnią katolickie poradnie życia rodzinnego. W poradni mogą pracować osoby świeckie do tego przygotowane i posiadające misję kanoniczną. Fakt zatrudnienia nowych osób należy zgłosić do Referatu ds. Duszpasterstwa Rodzin. Za całokształt pracy poradni odpowiada proboszcz parafii, który powinien utrzymywać kontakt z doradcami i z Referatem. Proboszcz winien zapewnić odpowiedni lokal, wyposażyć poradnię, dbać o formację doradców; poradnia ma służyć przygotowaniu narzeczonych oraz małżonkom szukającym porad.

62. Celem pogłębiania formacji duchowej małżonków i rodziców zaleca się organizowanie dla nich nauk stanowych w ramach rekolekcji, misji parafialnych, katechezy dla rodziców i chrzestnych przed chrztem dziecka oraz spotkań z rodzicami przed I Komunią św. ich dzieci. Wskazane jest również organizowanie rekolekcji zamkniętych oraz dni skupienia w domach rekolekcyjnych.

W parafii należy podtrzymywać obchody jubileuszów 25- i 50-lecia małżeństwa. Są one ważnym czynnikiem umacniającym więzi między pokoleniami i sposobem wychowywania młodych do szacunku i wdzięczności dla starszych. 

63. Duszpasterze powinni otoczyć opieką rodziny znajdujące się w trudnych sytuacjach, a także rozwiedzionych, pozostających w separacji prawnej czy faktycznej i żyjących bez ślubu kościelnego. Duszpasterze winni nakłaniać przy różnych okazjach wiernych złączonych związkiem cywilnym do uregulowania swej sytuacji życiowej. Korzystanie przez nich z sakramentów świętych jest normowane w nauczaniu i przepisach Kościoła. Osoby złączone tylko związkiem cywilnym nie powinny być dopuszczane do pełnienia funkcji rodziców chrzestnych czy świadków przy udzielaniu bierzmowania. Poza niebezpieczeństwem utraty życia nie mogą korzystać z sakramentu pojednania i przystępować do Komunii św. 

Duszpasterstwo dzieci

64. Przedmiotem troski w oddziaływaniu pastoralnym rodziny i Kościoła są dzieci. W przekazywaniu im nauki chrześcijańskiej należy dostosować się do ich wieku i rozwoju. Odnosi się to szczególnie do wyboru form przepowiadania słowa Bożego i katechizowania, które stanowią zasadnicze środki oddziaływania formacyjnego. Nie należy zaniedbywać możliwości wpływu na dzieci poprzez słowo drukowane, obraz i inne środki społecznej komunikacji.

Celem formacji duchowej dziecka ma być doprowadzenie go do tego, by pierwszy jego zachwyt światem był połączony z myślą o Stwórcy. Dziecko winno się tak wychowywać, aby kierowało się przekonaniem, że Bóg je widzi i kocha. W formacji dziecka ważna jest także atmosfera życia rodzinnego. Rodzina powinna dawać żywe świadectwo życia chrześcijańskiego, być szkołą modlitwy, uczyć właściwie przeżywać wydarzenia rodzinne w duchu religijnym i sprzyjać dobremu przygotowaniu do pierwszego przyjęcia sakramentu pokuty i Eucharystii. W czasie tego przygotowania dzieci powinny regularnie uczestniczyć we Mszy św. niedzielnej. Należy prowadzić systematyczne spotkania z rodzicami i zachęcać ich do współpracy w umacnianiu i rozwoju życia Bożego w sercach dzieci. Trzeba też rodziców uświadamiać, że główną sprawą w Pierwszej Komunii św. jest przyjęcie Jezusa przez ich dzieci, a nie prezenty, stroje i wystawne przyjęcia rodzinne.

Synod zaleca, aby w większych parafiach celebrować odrębne Msze św. z udziałem dzieci - z odpowiednią homilią. Dzieci należy włączać w czynne uczestnictwo we Mszach św. i w nabożeństwach.

Duszpasterstwo młodzieży

65. Ludzie młodzi - przyszłość i nadzieja Kościoła - powinni być otoczeni troską rodziny, szkoły i Kościoła. Wiek młodzieńczy bowiem to wiek poszukiwań wzlotów i upadków, zachwytów i zwątpień, niepewności a zarazem chęci decydowania o samym sobie. Właściwą postawę młodych winien kształtować dobry przykład rodziców i opiekunów, którzy zajęci troską o sprawy materialne, stawiają niekiedy wartości wyższe na dalszym planie życia swego i młodzieży. Młodzież, gdy nie znajduje zrozumienia, zwłaszcza wśród najbliższych, wchodzi często do takiego grona rówieśników, którzy negatywnie kształtują jej osobowość. Troską duszpasterską należy objąć młodzież klas gimnazjalnych, np. poprzez spotkania w ramach przygotowania do sakramentu bierzmowania, młodzież ponadgimnazjalną w ramach lekcji religii i w kołach zainteresowań, młodzież akademicką i uczącą się w kolegiach, młodzież nie objętą katechezą, młodzież pracującą i bezrobotną oraz młodzież skupioną w harcerstwie, zwłaszcza w czasie obozów wakacyjnych.

66. Nad duszpasterstwem młodzieży czuwa Biskup Diecezjalny, który powołuje kapłana odpowiedzialnego za ten odcinek pracy pastoralnej. Zaleca się, by w każdym dekanacie kapłani wybrali ze swego grona dekanalnego duszpasterza młodzieży.

Należy zwrócić uwagę na konieczność większego angażowania się księży i katechetów w pracy z młodzieżą. Młodzi ludzie oczekują od duszpasterzy i osób świeckich zaufania i szczerości, ukochania jej taką, jaką jest, a zarazem stawiania jej jasnych wymagań. Apostolstwo młodych powinni podejmować także sami młodzi odznaczający się żywą wiarą i zasadami moralnymi, wyniesionymi z rodzin o zdrowej tradycji chrześcijańskiej. "Młodzi powinni stać się pierwszymi i bezpośrednimi apostołami młodzieży przez osobistą działalność apostolską w gronie swoich rówieśników, mając na uwadze środowisko społeczne, w którym żyją" (DA 12). 

67. Praca z młodzieżą w różnych grupach może przybierać wielorakie formy np. spotkań biblijnych, modlitewnych, adoracji Najświętszego Sakramentu oraz wykładów i dyskusji. Należy także zwracać uwagę na organizację czasu wolnego młodzieży szkolnej, wypoczynku w czasie wakacji i ferii szkolnych. Można wtedy urządzać np. wczaso-rekolekcje, dni skupienia, pielgrzymki i imprezy sportowe. Warto też zadbać o miejsca dla spotkań młodzieżowych z czytelnią prasy i książki katolickiej, wypożyczalnią wideokaset o treściach religijnych, z komputerami itp. Zachęca się również do urządzania festiwali piosenki i pieśni religijnej, konkursów wiedzy religijnej i wieczorów poezji religijno-patriotycznej. Organizowane na szczeblu diecezjalnym Forum Młodych, którego celem jest spotkanie, współpraca i wymiana doświadczeń młodzieży skupionej w różnych grupach, wspólnotach i stowarzyszeniach, zaleca się urządzać także w dekanatach. Należy zachęcać młodzież do zrzeszania się w ruchach, wspólnotach i stowarzyszeniach kościelnych, np. w Ruchu Światło-Życie oraz Katolickim Stowarzyszeniu Młodzieży.
Młodzież powinna angażować się czynnie w liturgię Mszy św., w nabożeństwa i obchody uroczystości i świąt. Ponadto ma angażować się w przygotowywanie dekoracji, porządkowanie świątyń z ich otoczeniem, prowadzenie kącika prasy katolickiej, sporządzanie gazetek parafialnych itp. 

W ramach duszpasterstwa młodzieżowego szczególne miejsce winno zajmować formowanie harcerzy. Celem tej formacji jest kształtowanie ich osobowości w oparciu o szczytne ideały takie jak: ojczyzna, naród, nauka i cnota. Duszpasterstwo to winno być włączone w rytm życia parafialnego i diecezjalnego i wyrażać się m. in. w posłudze liturgicznej, w pracy religijno-oświatowej, w angażowaniu się w organizację i przebieg uroczystości religijno-patriotycznych, a także w pracę społeczną i charytatywną
Duszpasterstwo ludzi starszych i samotnych

68. Praca duszpasterska wśród ludzi starszych i samotnych powinna być przeniknięta duchem Chrystusowej miłości i miłosierdzia. Obejmuje ona świadczenie im posługi sakramentalnej, organizowanie dla nich nabożeństw, wieczerzy wigilijnej i opłatka, a także otoczenie ich opieką duchową i materialną, m. in. przez zespół charytatywny. 

Ludziom starszym i samotnym należy ukazywać wartość życia, szczególnie wtedy, gdy naznaczone jest ono cierpieniem i dopomóc im w tym, aby ożywiali w sobie nadzieję, że trud ich życia nie jest daremny i ma wielką wartość w oczach Boga. 

Duszpasterstwo rolników i robotników

69. Specyfiką duszpasterstwa w naszej Diecezji jest to, że przeważająca część wiernych żyje z rolnictwa. Praca na roli w szczególny sposób uwidacznia zależność człowieka od Boga i powoduje, że rolnicy odznaczają się żywą religijnością. Religijność tę należy pielęgnować i rozwijać przez aktywny udział rolników w liturgii niedzielnej, świątecznej i w nabożeństwach, przez modlitwę, czytanie Pisma św., lekturę religijną, dni skupienia i rekolekcje (por. KDK 66 n.). Przy takich okazjach jak: poświęcenie pól, obchód święta Matki Bożej Zielnej i Siewnej, św. Izydora, patrona rolników, należy podkreślać godność pracy rolników jako realizację ich powołania. Również dożynki diecezjalne, dekanalne i parafialne, winny stać się okazją do okazania wdzięczności Bogu za chleb i rolnikom za ich owocny trud. Trzeba też kształtować w nich właściwą hierarchię wartości i uczyć wiązania wymagań wiary z codziennym życiem moralnym. Dotyczy to zarówno stylu życia, jak i organizacji pracy we wszystkich jej wymiarach: religijnym, etycznym, prawnym, ekonomicznym, społecznym i politycznym. 

70. Synod zaleca podejmowanie inicjatyw mających na celu przygotowanie rolników do pełnienia funkcji społecznych i politycznych, zgodnie z nauką społeczną Kościoła, do życia kulturalnego i pracy oświatowej. 

Jak bardzo sprawy rolników leżą Kościołowi na sercu, świadczą słowa Ojca Świętego Jana Pawła II, wypowiedziane 12 czerwca 1999 r. w Zamościu: "Jeżeli mówię o poszanowaniu ziemi nie mogę zapomnieć o tych, którzy najbardziej są z nią związani, którzy znają jej wartość i godność. Myślę tu o rolnikach, którzy nie tylko na Zamojszczyźnie, ale w całej Polsce bezpośrednio zmagają się z ziemią, czerpiąc z niej owoce niezbędne dla życia mieszkańców miast i wsi. Nikt tak jak pracujący na roli nie może zaświadczyć o tym, że wyjałowiona ziemia nie daje plonów, zaś pielęgnowana z miłością jest szczodrą karmicielką. Z wdzięcznością i szacunkiem chylę głowę przed tymi, którzy przez wieki użyźniali tę ziemię potem czoła, a gdy trzeba było stawać w jej obronie nie szczędzili również krwi. Z tą samą wdzięcznością i szacunkiem zwracam się do tych, którzy i dziś podejmują ciężki trud służby ziemi. Niech Bóg błogosławi pracy waszych rąk! Wiem, że w dobie przemian społecznych i gospodarczych nie brak problemów, które często boleśnie nękają polską wieś. Trzeba, aby w procesie reform sprawy rolników były dostrzegane i rozwiązywane w duchu społecznej sprawiedliwości".

71. Dzięki swojej pracy człowiek uczestniczy w twórczym dziele Boga. Udoskonala przez nią zarówno siebie samego jak i materię, nadając jej nowe wartości, tworząc dobra potrzebne do zaspokojenia potrzeb własnych i bliźniego, tak w dziedzinie materialnej jak i duchowej. Praca rozwija jego rozum, wolę i uczucia, cnoty moralne oraz inne sprawności duchowe i fizyczne, a także kształtuje sumienność, obowiązkowość i odpowiedzialność. 

Praca tworzy więzi między ludźmi i kształtuje środowisko, w którym realizuje się udział człowieka w twórczym dziele Boga. Wytwarza ona także więź między pokoleniami, opartą na pomnażaniu dobra wspólnego. Przez pracę człowiek uczestniczy także w dziele zbawczym Chrystusa. Pojmowana religijnie, jako włączenie się w zbawczą misję Chrystusa, zasługuje na nagrodę wieczną, a jednocześnie może stać się aktem wynagrodzenia za grzechy świata. Żaden rodzaj pracy nie może bezpośrednio niszczyć zdrowia i życia człowieka oraz zabierać mu całego jego czasu. Człowiek musi mieć czas dla zaspokojenia potrzeb osobistych, również natury religijnej i kulturalnej, dla życia rodzinnego, towarzyskiego i rozrywki. Pracujący ma prawo do godziwej pracy, sprawiedliwie wynagradzanej, do wypoczynku i zabezpieczeń społecznych, oraz do zrzeszania się w związkach zawodowych (por. KDK 66). 

Kościół zaleca szczególną troskę o ochronę pracy kobiet i młodocianych. Wynika z tego prawo do urlopów macierzyńskich, korzystania ze żłobków i przedszkoli oraz innych form świadczeń społecznych. 
Synod podaje następujące wskazania pastoralne dotyczące ludzi pracy: otaczać ich troską duszpasterską, w święta patronów poszczególnych zawodów urządzać nabożeństwa, prowadzić systematycznie konferencje z uwzględnieniem grup zawodowych i organizować pielgrzymki.

Duszpasterstwo służby zdrowia i chorych

72. Kościół za przykładem Chrystusa troszczy się o chorych i cierpiących. Ukazuje im sens choroby i cierpienia ucząc, że stanowią one nieodłączną część ludzkiego życia, które można pełniej zrozumieć w świetle Bożego Objawienia (por. KK 11). Dla chrześcijanina choroba, przeżywana z wiarą, może stać się czasem łaski, okazją do nawrócenia, środkiem do uświęcenia i wynagrodzenia za grzechy oraz pełniejszego uczestnictwa w zbawczym dziele Chrystusa (por. KKK 1503).

Pracownicy służby zdrowia są pierwszymi i głównymi pośrednikami działań duszpasterskich Kościoła w trosce o zdrowie chorych. Stąd duszpasterstwo to jest ważnym zadaniem pastoralnym, a formacja duszpasterzy w tej dziedzinie winna sięgać lat seminaryjnych.

Zadaniem duszpasterstwa służby zdrowia jest współpraca z ludźmi związanymi z lecznictwem w zapewnieniu chorym właściwej opieki. Służbę zdrowia należy uwrażliwiać na roztropne mówienie chorym prawdy o stanie zdrowia i na pomaganie im w odnajdywaniu sensu ich ofiary i cierpienia. Dlatego formacja pracowników służby zdrowia powinna uwzględniać istotne elementy religijne i wymagania miłości względem chorych oraz opierać się na zasadzie uznawania prymatu człowieka, a więc i jego prawa do uszanowania osobistej godności, do leczenia i kompetentnej opieki lekarskiej.

Bezpośrednia troska o formację duchową i moralną służby zdrowia oraz opieka religijna nad chorymi należy do kapelanów szpitalnych. Do ich zadań należy sprawowanie Najświętszej Ofiary, posługa sakramentalna, a także indywidualne rozmowy oraz udostępnianie chorym Pisma św., książek i czasopism religijnych.

Dobrodziejstwem dla chorych jest posługa sióstr zakonnych jako pielęgniarek i pomocnic duszpasterskich. 

73. Chorych i cierpiących mają otaczać swoją troską także duszpasterze parafialni, którzy powinni zabiegać o to, by chorzy mogli regularnie - według potrzeby sumienia i serca - korzystać z sakramentu pojednania i możliwie jak najczęściej przyjmować Komunię św. Dla podtrzymywania łączności chorych z życiem Kościoła powszechnego i parafii należy umożliwić im słuchanie audycji radiowych, dostarczać im książki i prasę religijną oraz ułatwiać im uczestnictwo w rekolekcjach parafialnych i w dniu chorych. W przypadkach skrajnej biedy i opuszczenia należy chorym świadczyć pomoc materialną. Trzeba też pamiętać o chorych w modlitwach parafialnych i kształtować w świadomości wiernych potrzebę rozumienia ich sytuacji i odpowiedzialności za nich. Troskę o chorych w parafii powinny dzielić wraz z kapłanem wspólnoty modlitewne, spiesząc im z pomocą w różnych potrzebach. 

Duszpasterstwo nauczycieli i innych grup zawodowych

74. Synod zaleca, aby troską pastoralną objąć także takie grupy zawodowe jak: nauczyciele i wychowawcy, inteligencja, rzemieślnicy, kolejarze, policjanci, wojsko, strażacy, itp. Opiekę nad tymi grupami powinni sprawować w parafiach duszpasterze, a w Diecezji duszpasterze poszczególnych grup zawodowych. Podstawowe zadania dla duszpasterstwa tych grup to: kształtowanie postaw w oparciu o etykę poszczególnych zawodów i pogłębianie świadomości w dziedzinie nauki społecznej Kościoła oraz wskazywanie na jej związek z postępowaniem ludzi różnych zawodów. Formacji tej mają służyć m. in. systematyczne spotkania, dni skupienia i rekolekcje zamknięte, nabożeństwa z okazji kościelnych świąt patronalnych oraz dni poświęconych poszczególnym zawodom a także pielgrzymki do diecezjalnych i ogólnopolskich sanktuariów.

Duszpasterstwo środowisk twórczych

75. Obecne pokolenie chrześcijan, żyjące na przełomie tysiącleci, jest odpowiedzialne za zachowanie bogatego dziedzictwa chrześcijańskiej kultury polskiej. Cechą charakterystyczną tej kultury jest ścisły związek z wartościami ewangelicznymi takimi jak: obrona godności osoby ludzkiej i wolności sumienia, tolerancja oraz wrażliwość na wartości wyższe. Przed kulturą stają szanse, ale też niebezpieczeństwa, m. in. w postaci jej unifikacji i symplifikacji. Czerpiąc to, co pozytywne z kultury innych narodów, należy pogłębiać i rozwijać kulturę własną (por. KDK 53; 62; DSP 11). 

76. Synod zaleca kapłanom i świeckim, aby dziedzictwo kultury narodowej i regionalnej szanowali, pomnażali i przekazywali następnym pokoleniom. Przedmiotem troski pastoralnej powinna być inteligencja i środowiska twórcze. Dlatego należy organizować festiwale pieśni i piosenek religijnych, konkursy poetyckie i plastyczne itp. Ważną rolę w formacji ludzi kultury powinny odgrywać pielgrzymki, spotkania i sympozja, tygodnie kultury chrześcijańskiej itp. 

77. Synod zachęca duszpasterzy, by w miarę swych możliwości pomagali twórcom oraz zamawiali ambitne i wartościowe dzieła z zakresu kultury szeroko pojmowanej. 

Duszpasterstwo środowisk twórczych winno otoczyć swą troską także pracowników naukowych, nauczycieli szkół podstawowych, gimnazjalnych, ponadgimnazjalnych i wyższych. Kapłani powinni widzieć w nich współwychowawców młodego pokolenia oraz zabiegać o ich odpowiednią formację religijną, m. in. przez pielgrzymki i rekolekcje, dni skupienia, spotkania opłatkowe. Te kontakty duszpasterskie powinny być nacechowane wzajemną życzliwością, taktem i zaufaniem. Właściwy klimat tych relacji będzie promieniował na dzieci, a także na ich rodziców i stwarzał odpowiednią atmosferę do owocnej pracy wychowawczej. 

Duszpasterstwo niepełnosprawnych fizycznie

78. Słowa i czyny Chrystusa pouczają o tym, jaka powinna być postawa jego uczniów wobec ludzi niepełnosprawnych, niosących przez życie krzyż nieuleczalnego kalectwa. Powinno cechować ją nastawienie na wskroś pozytywne, dalekie od obojętności czy pogardy, odznaczające się ofiarną miłością (por. Mt 11, 4-5; Mk 7, 32-37; Jan Paweł II, Światowy Dzień Pokoju 1981; ChL 53-54). Podstawą duszpasterstwa niepełnosprawnych jest także prawda o powszechnym braterstwie ludzi. 

Duszpasterstwo niepełnosprawnych ma na celu włączenie dotkniętego kalectwem w zbawcze dzieło Boga i Kościoła. Dokonuje się to przez duszpasterską pracę Kościoła, która ułatwia akceptację kalectwa przez chorego. Duszpasterstwo to ma charakter pracy nie tylko indywidualnej, ale także grupowej, np. w czasie pielgrzymek organizowanych przez Krajowe Centrum Duszpasterstwa Głuchoniemych i Niewidomych oraz przez samych duszpasterzy chorych.

79. Synod zwraca uwagę także na problem osób niepełnosprawnych pozostających w rodzinach, które winny zaspokajać ich istotne potrzeby, stwarzać poczucie bezpieczeństwa i społecznej akceptacji. Dlatego takim rodzinom należy spieszyć z pomocą duchową i w razie konieczności - materialną.

Duszpasterstwo niewidomych

80. Specjalnym działem pracy duszpasterskiej Kościoła jest troska o niewidomych. Duszpasterska posługa kapłana powinna być dla nich podporą duchową. Kluczowe znaczenie ma tu głęboka wiara i żywe praktyki religijne. Synod zaleca, aby w ramach tego duszpasterstwa urządzać Msze św., udzielać sakramentów świętych, organizować nabożeństwa, rekolekcje, dni skupienia oraz spotkanie towarzyskie z programem muzycznym. Wskazane jest także odwiedzanie niewidomych w ich domach lub zakładach specjalnych, utrzymywanie korespondencji, przekazywanie im tekstów religijnych pisanych alfabetem Braille'a, spieszenie z pomocą duchową i materialną. 

Duszpasterstwo niesłyszących

81. Synod zaleca, aby specjalnie przygotowani duszpasterze poświęcali się pracy duszpasterskiej i katechetycznej wśród niesłyszących. W organizacji liturgii dla nich należy trzymać się następujących wskazań: Msza św. powinna być mówiona i migowa, teksty liturgiczne należy umieszczać na tablicach lub planszach i wyświetlać na ekranie. Tym, którzy poprawnie posługują się mową, można powierzać funkcje lektora i komentatora. W takiej liturgii mszalnej można stosować w odpowiednim zakresie przepisy liturgiczne dotyczące Mszy św. z udziałem dzieci.

82. Słowny wpływ rodziców na dziecko niesłyszące jest ograniczony do chwili opanowania przez nie mowy graficznej i głosowej, a także techniki odczytywania tej ostatniej z ust. Toteż całe wychowanie we wczesnym dzieciństwie musi być oparte na dawaniu dziecku dobrego przykładu i na stwarzaniu w rodzinie atmosfery autentycznie chrześcijańskiej. Duszpasterze niech zachęcają rodziców dzieci niesłyszących do tego, aby starali się o ich religijne nauczanie i wychowanie. Wysiłki rodziców i duszpasterzy powinny zmierzać do wprowadzenia dziecka w pełne uczestnictwo w liturgii i życiu sakramentalnym. Bezpośrednie przygotowanie do I Komunii św. i bierzmowania powinni prowadzić katecheci. 

Niesłyszący, którzy korzystają z języka migowego lub pisma, spowiedź powinni odbywać w pomieszczeniu zamkniętym, zapewniającym pełną dyskrecję. Kapłani powinni chętnie odwiedzać rodziny niesłyszących, zwłaszcza w okresie świąt Narodzenia Pańskiego, niosąc pokrzepienie i błogosławieństwo Kościoła. Niech też organizują dla nich tradycyjne spotkania związane z rokiem kościelnym.

83. Organizacja katechezy dla niesłyszących dorosłych podlega kompetencji referatu duszpasterstwa specjalistycznego w porozumieniu z miejscowymi proboszczami. Diecezjalny duszpasterz niesłyszących koordynuje wszelkie inicjatywy i poczynania w Diecezji, organizuje rekolekcje specjalne, pielgrzymki i kursy przedmałżeńskie, udziela porad kapłanom, rodzicom i samym niesłyszącym, a w razie potrzeby spieszy z posługą tam, gdzie zachodzi potrzeba. Duszpasterze terenowi powinni sporządzać imienny spis podopiecznych i prowadzić kronikę swego duszpasterstwa. Duszpasterze, w razie przeniesienia z miejsca pracy, powinni przekazać swoim następcom kronikę i spis podopiecznych. Błogosławienie małżeństw niesłyszących należy do kompetencji ich duszpasterzy. Księża proboszczowie zwracają się do nich w sprawie spisania protokołu przedślubnego, przeprowadzenia katechezy przedmałżeńskiej i błogosławieństwa ślubu, zgodnie z przepisami prawa kanonicznego. Na terenie Diecezji duszpasterze ci mają ogólnopolskie uprawnienie do spowiadania udzielone im przez Prymasa Polski.

Duszpasterstwo niepełnosprawnych umysłowo

84. Przedmiotem troski pastoralnej Kościoła są także upośledzeni umysłowo. Synod zachęca duszpasterzy, aby w ramach tej troski celebrowali dla nich Mszę św. z homilią w formie dialogu, którą można ubogacić środkami audiowizualnymi. W przygotowaniu ich do przyjęcia sakramentów należy trzymać się następujących wskazań: najgłębiej niedorozwinięci mogą być jedynie ochrzczeni; niedorozwinięci znacznie i umiarkowanie, mogą być przygotowywani do przyjęcia także innych sakramentów; niedorozwinięci lekko mogą być przygotowani do I Komunii św. nawet w większych grupach. Dzieci niedorozwinięte umysłowo należy przygotowywać do bierzmowania w grupie, w ramach specjalnej katechezy lub indywidualnie. 

Duszpasterstwo środowisk patologicznych

85. Patologia społeczna zwłaszcza w ostatnich latach minionego dwudziestego stulecia zatoczyła szerokie kręgi. Stanowi ją głównie alkoholizm, narkomania i nikotynizm. Jest ona wielkim zagrożeniem nie tylko dla jednostki, ale również dla narodu. Stąd jest także poważnym wyzwaniem duszpasterskim (por. Jan Paweł II, Orędzie na Światowy Dzień Pokoju 1985, 3; 1987, 8). 

Wskutek stale wzrastającego spożycia alkoholu społeczeństwu polskiemu zagraża niebezpieczeństwo biologicznego zwyrodnienia i utrata moralnej kondycji. Rozpija się młodzież, a nawet szkolne dzieci. Pijaństwo szybko przechodzi w chorobliwy alkoholizm, który osłabia poczucie odpowiedzialności za dobro osobiste, rodzinne i społeczne oraz gotowość do poświęceń. Prowadzi także do marnotrawstwa, brakoróbstwa, lenistwa i rozbicia rodziny. Przyczyny tej patologii są bardzo złożone. Można tu wskazać na uwarunkowania kulturowe, społeczno-ekonomiczne, biologiczne, psychologiczne i dziedziczne.
Walka z alkoholizmem musi być podjęta w imię najwyższych wartości chrześcijańskich. Alkoholik to przede wszystkim człowiek chory. W ratowaniu alkoholików należy wykorzystywać, obok środków przyrodzonych, także modlitwę i dawać przykład osobistej abstynencji. W pracy duszpasterskiej z alkoholikami należy mieć na uwadze wartość i godność osoby ludzkiej, ponieważ człowiek jest obrazem i podobieństwem Boga.

Należy świadczyć pomoc alkoholikom w kierowaniu ich na leczenie odwykowe, do czego powinno się wykorzystać konfesjonał, kolędę, kontakty osobiste, pośrednictwo lekarza, psychologa lub innej osoby oraz nakłaniać ich do korzystania z Poradni Przeciwalkoholowej i z klubów "AA", czyli anonimowych alkoholików.

86. Ważną rzeczą jest profilaktyka, a więc wychowywanie dzieci i młodzieży w trzeźwości. W tym zakresie należy od dzieci z okazji I Komunii św. przyjmować przyrzeczenie powstrzymania się od napojów alkoholowych aż do osiągnięcia pełnoletności oraz zapisywać te przyrzeczenia w parafialnej księdze trzeźwości. Od rodziców tych dzieci żądać zobowiązania, że zatroszczą się o wychowanie ich w trzeźwości. Przy okazji bierzmowania należy odnowić przyrzeczenia trzeźwości. Trzeba też zachęcać wiernych, aby przyjęcia z okazji chrztów, I Komunii św., ślubów, pogrzebów, odpustów i innych uroczystości religijnych, odbywały się bez podawania napojów alkoholowych. Zaleca się urządzanie zabaw i spotkań towarzyskich bez alkoholu. Młodzież należy wychowywać do trzeźwości poprzez katechezę. W czasie nauk przedślubnych podkreślać zgubny wpływ alkoholu na potomstwo i na życie rodzinne. Prace trzeźwościowe w parafii winny być prowadzone przez cały rok, osiągając szczególną intensywność w Adwencie i Wielkim Poście. 

87. Zagrożeniem dla zdrowia narodu jest narkomania szerząca się wśród młodocianych, a nawet wśród dzieci szkolnych. Prowadzi ona do utraty zdrowia psychicznego i fizycznego oraz niekiedy do przedwczesnej śmierci. Na terenie Diecezji działalność profilaktyczna dotycząca narkomanii jest prowadzona przez Zespół do Spraw Zapobiegania Narkomanii, mający siedzibę w Zamościu. Wspierają go w tej działalności: Poradnia Uzależnień Lękowych w Zamościu oraz Poradnie Zdrowia Psychicznego w Biłgoraju, Hrubieszowie i Tomaszowie Lubelskim, a także Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne we wszystkich miastach. Prowadzą one działania edukacyjno-informacyjne dla osób i rodzin z problemem uzależnienia oraz działalność profilaktyczną dla dzieci i młodzieży szkolnej. Zadaniem duszpasterzy i katechetów jest nawiązanie ścisłej współpracy z wymienionymi placówkami. W duszpasterskiej działalności profilaktycznej należy podkreślać wielką godność człowieka jako dziecka Bożego, powołanego do komunii z Bogiem. Ponadto należy korzystać z wszystkich dostępnych środków audiowizualnych.

88. Specyficznym przejawem patologii społecznej jest również nikotynizm. Palenie papierosów to zjawisko, które daje się zauważyć nawet w pierwszych klasach szkoły podstawowej. Dzieci i młodzież sięgają po papierosy z lekkomyślności, chęci przygody lub za namową kolegów.
W pogadankach na temat nikotynizmu należy, obok podkreślania zgubnych skutków dla zdrowia, kłaść nacisk na konieczność pracy nad kształtowaniem silnej woli i umacniać poczucie ludzkiej godności. Ważną rzeczą jest także przyjmowanie od dzieci przystępujących do I Komunii św. przyrzeczeń., że do ukończenia 18. roku życia powstrzymają się od palenia papierosów. Przyrzeczenie to należałoby odnowić z okazji przyjęcia przez młodzież sakramentu bierzmowania.

Duszpasterstwo turystyczne, pielgrzymkowe, wczasowe i sportowe

89. Czas wolny jest darem Bożym, służącym duchowemu ubogaceniu człowieka oraz regeneracji jego sił psychicznych i fizycznych. Właściwe wykorzystanie wolnego czasu przyczynia się do rozwoju osobowego człowieka, zaś niewłaściwe może stać się okazją do zdemoralizowania (por. KDK 61). Czas wolny jest czynnikiem scalającym rodzinę i okazją do lepszego wywierania wpływu wychowawczego na dzieci i młodzież. 

Jedną z możliwości wykorzystania wolnego czasu jest turystyka, która daje okazję do poznania piękna przyrody, ojczystego kraju, zabytków i ludzi. Interesującym regionem turystycznym na terenie diecezji jest Roztocze, na terenie którego znajduje się m. in. szlak św. Brata Alberta i miejsca związane z życiem i pracą bł. S. Marii Bernardyny Jabłońskiej, bł. ks. Zygmunta Pisarskiego, bł. Stanisława Starowieyskiego i sł. Bożego Stefana Wyszyńskiego, Prymasa Tysiąclecia. Na uwagę zasługują także Krasnobród, Tomaszów, Zamość, Lubaczów, Łukawiec, Nabróż i Radecznica. 

90. Jedną z form działalności pastoralnej jest duszpasterstwo sportowe. Sport może sprzyjać rozwojowi silnej woli, wytrwałości, zdrowej rywalizacji, uczyć konieczności podporządkowania się określonym zasadom, poczucia obowiązku i odpowiedzialności oraz kształtować osobowość. Dlatego zaleca się urządzać imprezy sportowe stwarzające okazję do powstawania i umacniania przyjaznych więzi wśród młodego pokolenia i zdrowej rywalizacji sportowej.

W duszpasterstwo turystyczne i sportowe trzeba angażować także ludzi odpowiedzialnych za ruch turystyczno-wczasowy tj. przewodników, trenerów, organizatorów turystyki, nauczycieli, wychowawców, katechetów świeckich, pracowników biur turystycznych i gospodarzy miejscowości turystycznych.

Działalność charytatywna

91. Życie i działalność Chrystusa uczy wielkiej wrażliwości na potrzeby ubogich. Chrystus odwołując się do słów proroka Izajasza mówi: "Posłał mnie, by głosić Dobrą Nowinę ubogim" (Iz 61, 1). Na wzór Chrystusa Kościół uczy o potrzebie solidarności z ubogimi i daje temu praktyczny kształt. Wyrazem tego jest Caritas. W diecezji jest ona kierowana przez dyrektora, który prowadzi konkretną działalność charytatywną, organizuje parafialne zespoły i Stacje Opieki Caritas, zgodnie z wytycznymi Komisji Charytatywnej Episkopatu Polski i dyrektywami diecezjalnymi.

Główne cele Caritas to: uwrażliwianie na potrzeby najbiedniejszych i pozbawionych podstawowych praw oraz formowanie animatorów w parafialnych zespołach charytatywnych, tak aby jako wolontariusze włączali się w lokalne inicjatywy w tym zakresie. Synod zaleca, aby pomagać rodzinom wielodzietnym, zwłaszcza, gdy rodzice są bezrobotni, a także matkom samotnie wychowującym dzieci. Dokładna analiza środowiska winna pozwolić na właściwe ukierunkowanie świadczonej pomocy. W przypadkach sytuacji spowodowanej uzależnieniem od alkoholu, narkotyków, pobytem w więzieniu współmałżonka czy rozwodem, wskazana jest współpraca z gminnymi bądź miejskimi ośrodkami pomocy społecznej a także z przychodniami pedagogicznymi i lekarskimi.

92. Głównymi źródłami uzyskiwania środków finansowych i materialnych dla Caritas są zbiórki do puszek w II Niedzielę Wielkanocną, w Tygodniu Miłosierdzia i podczas Pasterki oraz indywidualne ofiary i dotacje jak też odpisy podatkowe.

Działalność misyjna

93. Kościół z natury swojej jest misyjny (DM 2). Jezus Chrystus, posłany przez Ojca, jest początkiem i ośrodkiem misji, z którą Bóg zwraca się do wszystkich ludzi. Misyjny nakaz głoszenia Ewangelii skierowany przez Chrystusa do Apostołów: "Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody" (Mt 28, 19), jest aktualny po wszystkie czasy. Dlatego Kościół nieustannie ewangelizowany - ewangelizuje; zbawiony - zbawia; posłany - posyła.

Ważną rolę w formowaniu świadomości misyjnej w Kościele pełnią Papieskie Dzieła Misyjne: "Jako instytucja Kościoła powszechnego i każdego z Kościołów partykularnych ... mają za cel: budzenie i pogłębianie świadomości Ludu Bożego, dostarczanie informacji o stanie i potrzebach misji na wszystkich kontynentach, zachęcanie Kościołów do wzajemnego wspierania się poprzez modlitwy, użyczanie personelu i pomoc materialną, wzbudzając i umacniając poprzez to ducha solidarności w ewangelizowaniu świata" (Statuty Papieskich Dzieł Misyjnych, I.5).

94. Synod zaleca wspieranie misji duchowo i materialnie, odprawianie nabożeństw, urządzanie w październiku Tygodnia Misyjnego oraz zbieranie ofiar na rzecz Papieskich Dzieł Misyjnych. 

95. Godne polecenia są wszelkie inicjatywy duchowej i materialnej współpracy z naszymi misjonarzami i kapłanami pracującym w Afryce, na Ukrainie, na Kaukazie, w krajach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Budzenie powołań misyjnych winno mieć miejsce już w Seminarium Duchownym.

Stowarzyszenia, wspólnoty i ruchy religijne 

96. Współczesne ruchy i stowarzyszenia są kontynuacją nurtu trwającego w Kościele od wieków. Dynamiczny ich rozwój związany jest z Soborem Watykańskim II. Przejawem posoborowego ożywienia ruchów katolickich w Polsce stały się Oazy (obecna nazwa: Ruch Światło - Życie). Z czasem pojawiła się Odnowa w Duchu Świętym i Droga Neokatechumenalna. Dalsze ożywienie tego procesu miało miejsce na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, gdy zaistniała wielka ich różnorodność - od grup i ruchów o strukturze nieformalnej, po stowarzyszenia o mocnych podwalinach organizacyjnych, powstałe lub wyłonione z wcześniej działających grup nieformalnych. Członkowie tych ruchów zaangażowali się w przemiany gospodarcze w Polsce, w pracę samorządów lokalnych, w szerzenie kultury poprzez prasę, radio i telewizję, a także, choć na razie w mniejszym stopniu, w życie polityczne na poziomie ogólnopolskim. Znaczącą rolę pełni Szkoła Nowej Ewangelizacji, która w oparciu o posiadany program formacyjny jest praktyczną propozycją pastoralną dla grup, ruchów i stowarzyszeń kościelnych. Szkoła ta przygotowuje uczestników do ewangelizacji poprzez ich udział w kursach teoretyczno-praktycznych, których linie przewodnie stanowią: modlitwa, studium i praktyka. Wchodzi ona w skład programu Redemptoris missio, skupiającego kerygmatyczne szkoły nowej ewangelizacji w Polsce. 

Synod zaleca, aby ruchy i stowarzyszenia katolickie włączały się we właściwy sposób w życie wspólnoty parafialnej i diecezjalnej oraz przyczyniały się do ożywienia religijnego, unikając niebezpieczeństwa rozbijania jedności eklezjalnej.

Sekty

97. W okresie ożywienia działalności sekt duszpasterze i wierni świeccy winni być szczególnie uwrażliwieni na przyczyny i przejawy tego zjawiska. Duszpasterze zobowiązani są przekazywać jasno kryteria poprawności doktrynalnej i eklezjalnej, zgodnie z nauczaniem Kościoła (por ChL 30) i przestrzegać wiernych, a zwłaszcza młode pokolenie, przed szkodliwością sekt. Wierni świeccy nie mogą należeć do sekt i ruchów niezgodnych z nauką chrześcijańską ( por. Bp J. Śrutwa, List pasterski na Adwent 1993, ZID 3:1994 s.22-27).